Cadfan Sant
Wedi'i sefydlu tua 516 OC, mae eglwys Cadfan Sant yn un o'r safleoedd Cristnogol hynaf yng Nghymru. Yn ôl traddodiad, cyrhaeddodd y sant o Lydaw a sefydlodd clas bach (cymuned fynachaidd) yma, gan osod y sylfeini ar gyfer yr hyn a fyddai'n dod yn lle pwysig o ran astudiaethau ac addoli Cristnogol.
Mae'r eglwys sydd i’w gweld heddiw, i raddau helaeth ar ffurf Normanaidd, yn dyddio yn ôl i'r 11eg ganrif, ac yn cynnig golwg bras a diddorol ar bensaernïaeth ganoloesol gynnar.
Y tu mewn mae Carreg Cadfan, ac mae cydnabyddiaeth eang mai ei harysgrif yw’r enghraifft gynharaf y gwyddys amdano o Gymraeg ysgrifenedig – gan wneud yr eglwys o arwyddocâd arbennig yn natblygiad yr iaith.
College Green, Tywyn, LL36 9BS
W3W: https://w3w.co/salaried.rivers.crowds
Oriau agor: 9am-5pm bob dydd Ebrill-Medi; 10am-4pm bob dydd rhwng mis Hydref a Mawrth.
Mae parcio ar y ffordd neu ym maes parcio Ffordd Eglwys Bach, Tywyn LL36 9DJ gerllaw.
www.broystumanner.com/st-cadfan-home
Coflein: https://coflein.gov.uk/cy/safleoedd/43861
Y Santes Fair ac Egryn Sant
Wedi'i lleoli o fewn tirwedd hardd Dyffryn Dysynni, mae'r eglwys hynafol hon yn adnabyddus am y croeso cynnes y mae'n ei estyn i bererinion ac ymwelwyr.
Y tu mewn, fe welwch groglen ganoloesol wedi'i cherfio'n gain - un o'r enghreifftiau gorau sydd wedi goroesi yng Nghymru. Yn ôl y chwedl leol, daethpwyd â'r groglen ryfeddol hon yma o Abaty Cymer yn ystod Diddymiad y Mynachlogydd, gan wneud y safle hanesyddol hwn yn fwy diddorol byth i'w archwilio.
Lleoliad: Milltir i'r gogledd-orllewin o bentref Llanegryn, LL36 9SW
W3W: https://w3w.co/joined.action.magazines
Mae'r eglwys ar agor saith diwrnod yr wythnos; cyfeiriwch ymholiadau at Warden yr Eglwys ar 01654 710630.
Mae parcio cyfyngedig ar y ffordd o amgylch yr eglwys.
Mae toiled mewn adeilad allanol ar ochr yr eglwys.
www.broystumanner.com/st-mary-home
Coflein: https://coflein.gov.uk/cy/safleoedd/43890
Celynnin Sant
Wedi'i lleoli'n uchel uwchben Bae Ceredigion, mae Hen Eglwys Llangelynnin yn mwynhau un o'r lleoliadau mwyaf syfrdanol ac atmosfferig o unrhyw eglwys ganoloesol ar hyd yr arfordir hwn. Mae ei lleoliad dramatig yn unig yn ei wneud yn lle cofiadwy i ymweld ag ef.
Mae olion paentiadau ar y wal o'r 17eg ganrif wedi'u darganfod ar wal y gogledd. Maent yn cynnwys ffigwr ysgerbydol trawiadol Memento mori – mae'r ymadrodd Lladin yn golygu 'Cofiwch fod yn rhaid i chi farw' – mae'r paentiad wedi'i gynllunio i atgoffa'r gwyliwr o'i farwolaeth ac o fyrder a breuder bywyd dynol.
Lleoliad Hen Sant Celynnin, Llangelynnin, LL37 2QL, ar yr A493 rhwng Tywyn a Llwyngwril. Mae mynediad i geir yn gyfyngedig; Mae rhywfaint o barcio ar ochr y ffordd ar gael mewn cilfan ar y brif ffordd.
W3W: https://w3w.co/sidelined.shrugging.acrobatic
Ar agor bob dydd 10yb-5yp.
Gwefan Bro Ystumanner Ministry Area
Coflein: https://coflein.gov.uk/cy/safleoedd/43864
Abaty Cymer
Wedi'i sefydlu ym 1198, mae Abaty Cymer yn enghraifft wych o bresenoldeb y Sistersiaid yng Nghymru ganoloesol. Fel un o'u haneddiadau llai, wynebodd heriau sylweddol yn ystod y gwrthdaro rhwng Cymru a Lloegr yn y 13eg ganrif ac fe'i diddymwyd yn y pen draw yn y Diwygiad.
Heddiw, gall ymwelwyr archwilio olion sylweddol eglwys yr abaty, y mae ei dyluniad yn adlewyrchu pwyslais y Sistersiaid ar symlrwydd ac ataliaeth.
W3W: https://w3w.co/compelled.mystified.educated
Mae maes parcio bach ger y fynedfa i'r safle. Dim toiledau.
cadw.llyw.cymru/ymweld/lleoedd-i-ymweld/cymer-abaty
Coflein: https://coflein.gov.uk/cy/safleoedd/95420
Y Santes Fair a Bodfan Sant
Wedi'i lleoli uwchben y draethlin gyda golygfeydd ysblennydd ar draws Bae Ceredigion, mae'r eglwys restredig Gradd II hon yn dyddio'n bennaf o'r 13eg ganrif.
Y tu mewn, mae dwy garreg Cristnogaeth Gynnar arysgrifedig o'r 5ed-6ed ganrif - Cerrig Calixtus - sy'n cynnig blas ar orffennol hynafol yr ardal.
Y tu ôl i'r allor, mae reredos (sgrin addurniadol y tu ôl i allor) o 1911 yn adlewyrchu dylanwad y mudiad Celf a Chrefft ac mae'n arbennig o nodedig am fod wedi cael ei cherfio gan dair artist benywaidd sydd â chysylltiadau â'r mudiad Swffragét.
Llanaber, LL42 1AZ.
W3W: https://w3w.co/zipped.rocky.variances
Ar agor yn ystod oriau golau dydd. Mae'r eglwys ar ochr yr A496 gyda chilfan ar gyfer parcio ger y fynwent.
www.broardudwy.church/churches/llanaber/
Coflein: https://coflein.gov.uk/cy/safleoedd/43859
Tanwg Sant
Wedi'i lleoli ymhlith twyni tywod sy'n symud uwchben y draethlin, mae eglwys Tanwg Sant yn un o safleoedd hanesyddol mwyaf atmosfferig Cymru. Yn dod o’r canoloesoedd, mae'n gartref i dreftadaeth Gristnogaeth Gynnar nodedig, gan gynnwys tair carreg arysgrifedig o'r 5ed-6ed ganrif, dwy groes gerfiedig, ac olion paentiadau wal sy'n darlunio seintiau ac efengylwyr.
Y tu allan mae bedd y bardd Sion Phillips, a foddodd ym 1620.
Cafodd yr eglwys ei gadael yn wag yn y 19eg ganrif wrth i'r twyni tywod tresmasu yn raddol arni, ond ers hynny mae wedi cael ei hadennill.
Llandanwg, LL46 2SD.
W3W: https://w3w.co/carting.difficult.snore
Parcio ym maes parcio Talu ac Arddangos wrth ymyl yr eglwys
Ar agor yn ystod oriau golau dydd. Mae gan y caffi wrth y maes parcio allweddi hefyd – gallwch ofyn amdanynt y tu allan i'r tymor twristiaeth os yw'r eglwys ar gau.
www.broardudwy.church/churches/llandanwg/
Coflein: https://coflein.gov.uk/cy/safleoedd/43901
Mihangel Sant, Llanfihangel-y-Traethau
Mae gan yr eglwys arfordirol fach hon hanes hir. Mae carreg arysgrifedig o'r 12fed ganrif yn y fynwent yn cofnodi ei tharddiad: "Dyma feddrod Wleder, mam Odeleu, a adeiladodd yr eglwys hon gyntaf yn amser y Brenin Owain."
Mae hon yn eglwys restredig Gradd II gyda gwydr lliw modern diddorol; un ffenestr i goffáu Sant Tecwyn yn ei gwrwgl, a ffenestr ddwyreiniol drawiadol o 1958 yn darlunio Crist wedi’i atgyfodi a ddyluniwyd gan Joan Howson,
LL47 6TL. Mae arwydd bach ar yr A496 yn Ynys sy'n arwyddo'r ffordd i'r eglwys.
W3W: https://w3w.co/couch.soups.dragons
Mae'r eglwys ar agor yn ystod oriau golau dydd. Parciwch yn y cae wrth ymyl y fynedfa i'r fynwent.
www.broardudwy.church/churches/llanfihangel-y-traethau/
Coflein: https://coflein.gov.uk/cy/safleoedd/43894
Tecwyn Sant, Llandecwyn
Wedi'i lleoli ar hyd llwybr a allai ddyddio'n ôl i'r cyfnod Neolithig, mae gan fynwent Llandecwyn olygfeydd godidog ar draws Aber Afon Dwyryd tuag at Eryri a Bae Ceredigion.
Dyluniwyd yr adeilad presennol ym 1880 gan y pensaer lleol Thomas Roberts, ar safle lle y credir bod Tecwyn Sant wedi sefydlu eglwys yn y 6ed ganrif. Yn rhan o adeiledd yr eglwys mae carreg arysgrifedig hynafol, sydd fel arfer yn cael ei darllen felly: "Croes Tecwyn Sant, presbyter, er anrhydedd i Dduw a gwas mwyaf disglair Duw, Heli, diacon, a fy ngwnaeth i."
LL47 6YT. Mae maes parcio bach sy'n rhan o gae wrth ymyl y fynwent a gellir troi car o gwmpas ar y pwynt hwn. Gallwch hefyd barcio ger y llyn isaf; os yw'r ddaear yn wlyb gall parcio'n uwch fod yn anodd. Yna taith gerdded serth i fyny ffordd tarmac i'r eglwys.
W3W: https://w3w.co/imperious.dizziness.lanes
Mae Eglwys Tecwyn Sant ar agor i ymwelwyr yn ystod oriau golau dydd.
www.broardudwy.church/churches/st-tecwyn-llandecwyn/
Coflein: https://coflein.gov.uk/cy/safleoedd/43903
Y Drindod Sanctaidd, Penrhyndeudraeth
Mae'r Drindod Sanctaidd yn eglwys gynnes a chroesawgar a adeiladwyd ym 1858 ar ddyluniad y pensaer T. M. Penson. Y tu mewn, mae casgliad da o wydr lliw, gan gynnwys darlun prin o Sant Paul yn pregethu yn Athen.
Mae'r fynwent yn cynnig encil gwyrdd yn y pentref prysur ac mae'n hafan i fywyd gwyllt, gyda mwy na 80 o wahanol rywogaethau wedi'u cofnodi yno.
Llain yr Eglwys, Penrhyndeudraeth, LL48 6LG.
W3W: https://w3w.co/scribble.whizzing.twists
Ar agor 10am-4pm drwy gydol y flwyddyn.
Coflein: https://coflein.gov.uk/cy/safleoedd/43842
Cyngar Sant, Borth-y-Gest
Wedi'i chysegru i'r sant Cymreig cynnar, Cyngar, adeiladwyd yr eglwys fechan hon o ddechrau'r 20fed ganrif ym 1913 yn ôl cynlluniau'r pensaer Harold Hughes. Wedi'i lleoli uwchben yr aber ger Porthmadog, mae wedi'i hadeiladu o gerrig lleol tywyll ac mae ganddi naws Celf a Chrefft syml ond unigryw.
Heol yr Eglwys, Borth-y-Gest, Porthmadog LL49 9TU
W3W: https://w3w.co/moth.guideline.plunger
Ar agor: 10-4pm bob dydd.
Coflein: https://coflein.gov.uk/cy/safleoedd/43719
Cynhaearn Sant, Ynyscynhaearn
Mae Cynhaearn Santyn eglwys ystad y cyfnod Sioraidd hwyr sydd wedi'i chadw mewn cyflwr da (1832), gyda chorau mewn rhengoedd wedi'u paentio ag enwau teuluoedd ystadau lleol, pulpud tri llawr, a gwydr lliw cain gan Powell a'i Feibion.
Mae mynwent yr eglwys yn cynnwys bedd John Ystumllyn (Jac Du/Jack Black), a ddaeth o Affrica tua 1742 i wasanaethu'r teulu Wynne, yn ogystal â bedd Dafydd y Garreg Wen, telynor a chyfansoddwr.
Lleoliad Ynyscynhaearn, Pentrefelin, LL52 0PT.
W3W: https://w3w.co/newer.years.dean
Gellir cyrraedd yr eglwys trwy giât gul, yn ddigon llydan i gar, oddi ar y brif ffordd. Mae'n anodd ei gweld, felly chwiliwch am ddau bostyn giât garreg.
Sylwch fod y glicied weithiau'n mynd yn sownd mewn tywydd gwlyb, gan wneud y drws yn anodd ei agor a gwnewch yn siŵr eich bod yn cau'r holl giatiau y tu ôl i chi i amddiffyn da byw’r ffermwyr.
friendsoffriendlesschurches.org.uk/church/st-cynhaearns-ynyscynhaearn-gwynedd/
Coflein: https://coflein.gov.uk/cy/safleoedd/43720
Santes Catrin, Cricieth
Mae'r eglwys restredig Gradd II* hon yn dyddio o'r cyfnod canoloesol hwyr ac fe'i hadferwyd yn ofalus yn y 1870au, gan gadw llawer o'i chymeriad gwreiddiol.
Y tu mewn, mae rheiliau cymun o'r 18fed ganrif wedi'u troi'n gain yn ategu reredos addurnedig o 1679, wedi'i gerfio â blodau ac ysgubau o wenith. Mae gwydr lliwgar o oes Fictoria, pulpud o'r 19eg ganrif, a thabledi coffa llechi sy'n dyddio o ddiwedd y 1600au i ddechrau'r 1800au yn creu tu mewn o ansawdd rhagorol.
Lleoliad Heol Ednyfed, Cricieth, LL52 0RE. Parcio ar y ffordd gerllaw.
W3W: https://w3w.co/teardrop.speedy.somewhere
Ar agor: 10-4pm bob dydd.
Coflein: https://coflein.gov.uk/cy/safleoedd/11898
Cybi Sant, Llangybi
Wedi'i chysegru i Cybi Sant, cenhadwr Cernywaidd o'r 6ed ganrif, mae corff canoloesol yr eglwys restredig Gradd II* hon wedi’i arbed er gwaethaf adferiad Fictoraidd ym 1879.
Wedi'i osod yn y côr cefn mae blwch y tlodion anarferol o'r 17eg ganrif – postyn cafnog wythonglog gyda chaead colfachog – a ddefnyddiwyd i gasglu cardodau i blwyfolion mewn angen.
Ar y wal ogleddol, mae cofeb i John Clough Williams-Ellis, a ddyluniwyd, yn ôl pob tebyg, gan ei fab, Clough Williams-Ellis, pensaer Portmeirion. Ym mynwent yr eglwys mae bedd y bardd Dafydd Owen (Dew Wen o Elfin), un o blith nifer o feirdd a wnaeth yr ardal hon yn ganolfan i fywyd llenyddol Cymru ar ddechrau'r 19eg ganrif.
Wrth i chi adael, chwiliwch am y groes garreg Cristnogaeth Gynnar, sy'n dyddio o'r 7fed-9fed ganrif, wedi'i gosod ym mhorth yr eglwys.
Lleoliad Llangybi, Pwllheli LL53 6LZ.
W3W: https://w3w.co/hype.resolves.comb
Mae parcio ar gyfer 1 car i'r chwith o borth y mynwent. Dilynwch y wal o amgylch y fynwent am barcio cyfyngedig wrth ymyl fynedfa’r gamfa gerrig.
Coflein: https://coflein.gov.uk/cy/safleoedd/43717
13a Ffynnon Cybi Sant, lle dywedir i Cybi daro carreg er mwyn dod â dyfroedd iachâu i'r wyneb.
Mae mynediad trwy lwybr troed o gornel gogledd ddwyreiniol mynwent eglwys Cybi Sant, yna ar draws dau gae, yn rhannol ar gawsai.
Cawrdaf Sant, Abererch
Wedi'i chysegru i Cawrdaf, sant brenhinol llai hysbys o'r 6ed ganrif, mae'r eglwys restredig Gradd I hon yn enghraifft wych o bensaernïaeth ganoloesol hwyr sy'n nodweddiadol o Ben Llŷn, gyda strwythur y to yn cael ei ystyried ymhlith y gorau o'i fath yn y rhanbarth.
Mae'r misericordiau o'r 15fed ganrif yn yr eil ogleddol yn oroeswyr prin – wrth eu codi, datgelir cerfiadau o rosod, lilis, a masgiau wedi'u troi i fyny.
Wrth y drws mae cist y plwyf o'r 15fed ganrif, wedi'i cherfio o un darn o bren, a ddefnyddiwyd ar un tro i gadw cofrestrau genedigaethau, marwolaethau a phriodasau.
Lleoliad Abererch, Pwllheli LL53 6YT.
W3W: https://w3w.co/unstable.unite.reduction
Mae parcio ar y ffordd o amgylch yr eglwys.
Ar agor: 10-4pm. Mae mynediad fel arfer drwy ddrws ar ochr yr eglwys, nid y prif ddrws sy'n eich wynebu wrth i chi gerdded i fyny'r llwybr o'r fynedfa.
Coflein: https://coflein.gov.uk/cy/safleoedd/43707
Sant Pedr, Pwllheli
Safai eglwys ar y safle hwn mor bell yn ôl â'r 6ed ganrif, a gafodd ei sefydlu gan Sant Beuno neu’i ddisgyblion. Erbyn 1283, dim ond 20 o anheddau oedd yn y dref yr oedd yn ei gwasanaethu. Mae'r adeilad presennol yn dyddio o 1887, ac fe’i dyluniwyd gan J. Oldrid Scott o Lundain am gost o £5,000.
Y nodweddion mwyaf trawiadol yw'r ffenestri gwydr lliw. Y gorau o'r rhain yw ffenestr yr eil ddeheuol o 1891, sy'n dangos Cyflwyno Crist yn y Deml.
Lleoliad Stryd-y-Llan, Pwllheli LL53 5DS.
W3W: https://w3w.co/solutions.fools.foal
Mae parcio cyfyngedig iawn ar y stryd – defnyddiwch feysydd parcio lleol Asda neu Benlan.
https://broenlli.com/be_church/sant-pedr/
Coflein: https://coflein.gov.uk/cy/safleoedd/43804
Sant Pedrog, Llanbedrog
Wedi'i chysegru i genhadwr o'r 6ed ganrif a sefydlodd eglwysi ar draws Cernyw, Dyfnaint, Llydaw a Chymru, mae gwreiddiau Sant Pedrog yn mynd yn ôl i o leiaf 1254.
Mae dwy stori nodweddiadol o hanes yr eglwys. Yn ystod y Rhyfel Cartref, datgymalodd pentrefwyr y sgrin pren cerfiedig a'i gladdu yn nhywod y traeth cyfagos i'w hachub rhag y lluoedd Seneddol – mae'n goroesi hyd heddiw. Nid oedd y gwydr lliw gwreiddiol mor ffodus, ond pan ychwanegwyd y tŵr ym 1895, daethpwyd o hyd i flwch pren wedi'i gladdu yn cynnwys darnau o'r ffenestr ddwyreiniol; wedi'i ailosod, mae'r gwydr hwn, erbyn hyn, yn rhan o ffenestr orllewinol y balconi.
Lleoliad Lôn Nant-Iago, Llanbedrog, Pwllheli LL53 7TU.
W3W: https://w3w.co/processor.mandates.trading
Mae parcio ar gyfer un neu ddau o geir wrth borth yr eglwys. Fel arall, yn y maes parcio ymhellach i lawr y ffordd tuag at y traeth.
https://broenlli.com/be_church/sant-pedrog/
Coflein: https://coflein.gov.uk/cy/safleoedd/43802
Sant Cian, Llangian
Sefydlodd Sant Cian eglwys yma yn y 6ed ganrif. Mae'r festri a'r portsh yn ychwanegiadau modern, ond mae'n bosibl bod deunydd o'r eglwys gyntaf a gofnodwyd yma yn y 13eg ganrif wedi’i gadw yn y pen gorllewinol. Mae strwythur y to o’r 15fed ganrif.
Ym mynwent y de saif carreg o'r 5ed/6ed ganrif gyda’r arysgrif: 'MELI MEDICI FILI MARTINI I(a)CIT' – 'Melus, y meddyg, mab Martinus. Mae'n gorwedd yma.' Yn anarferol, ar gyfer cofeb o'r cyfnod hwn yng Nghymru, mae'r garreg yn nodi'r ymadawedig yn ôl ei broffesiwn.
Lleoliad Llangian, Pwllheli LL53 7LN.
W3W: https://w3w.co/snoozing.regrowth.bulletins
Mae mannau parcio ar y ffordd yn y pentref.
https://broenlli.com/be_church/sant-cian/
Coflein: https://coflein.gov.uk/cy/safleoedd/301084
Sant Engan, Llanengan
Mae un o eglwysi mwyaf nodedig Pen Llŷn, Sant Engan, yn dyddio'n bennaf o'r 15fed ganrif, gyda thŵr wedi'i ychwanegu ym 1534 – tair blynedd yn unig cyn i Harri VIII ddiddymu'r fynachlog ar Ynys Enlli yn 1537. Mae'n bosibl bod clychau'r tŵr, y ddwy sgrin ganoloesol addurnedig a'r gist fawr ger y drws deheuol i gyd wedi dod o yno’n wreiddiol.
Mae'r ddwy sgrin bren yn waith Tuduraidd Cynnar rhagorol. Wrth edrych yn ofalus ar y gwaith cerfio fe welwch symbolau Cristnogol: Offer Dioddefaint Crist, neidr, a choeden.
Mae dwy ffynnon sanctaidd gerllaw sy’n hen gysylltiedig ag iachâd.
Lleoliad Llanengan, Pwllheli LL53 7LL.
W3W: https://w3w.co/sprinkle.indulges.bumping
Mae parcio ar y ffordd o amgylch y pentref.
https://broenlli.com/be_church/sant-engan/
https://coflein.gov.uk/cy/safleoedd/43676
Sant Maelrhys, Llanfaelrhys
Wedi'i sefydlu gan Sant Maelrhys, cenhadwr o'r 7fed ganrif, mae'r eglwys fechan hon yn sefyll mewn uchelfan rhwng Mynydd Penarfynydd a'r arfordir gwyllt gyda golygfeydd draw i Ynys Enlli. Defnyddiwyd ei chwt clychau carreg uchel fel marc mordwyo gan bysgotwyr lleol.
Gwasanaethodd y bardd R.S. Thomas fel ficer yma ac yn Aberdaron; mae ystafell i fyny'r grisiau erbyn hyn yn gartref i gasgliad o'i lyfrau a'i luniau.
Lleoliad Llanfaelrhys LL53 8AN.
W3W: https://w3w.co/tilting.agree.swooned
Mae parcio ar y ffordd wrth ymyl yr eglwys.
https://broenlli.com/be_church/sant-maelrhys/
Coflein: https://coflein.gov.uk/cy/safleoedd/43798
Sant Hywyn, Aberdaron
Ers yr oesoedd canol mae Pen Llŷn wedi denu pererinion o bob cwr o Gymru a thu hwnt, gyda dau lwybr hynafol yn cydgyfarfod yma yn Sant Hywyn cyn eu taith olaf i Ynys Enlli.
Daeth Sant Hywyn i Gymru o Lydaw yn y 6ed ganrif fel cydymaith i Sant Cadfan, gan sefydlu cymuned fynachaidd yn Aberdaron. Ymhlith trysorau mwyaf nodedig yr eglwys mae dwy garreg arysgrifedig o'r 6ed ganrif sy'n coffáu'r offeiriaid Senacus a Veracius.
Lleoliad Aberdaron, Pwllheli LL53 8BE.
W3W: https://w3w.co/spokes.readily.denoting
Mae parcio cyfyngedig iawn ger yr eglwys. Argymhellir parcio ym maes parcio'r Ymddiriedolaeth Genedlaethol, ychydig funudau i ffwrdd ar droed.
https://broenlli.com/be_church/sant-hywyn/
Coflein: https://coflein.gov.uk/cy/safleoedd/43749
Ynys Enlli – Adfeilion Capel ac Abaty
Lleoliad Ynys Enlli.
W3W: https://w3w.co/nylon.ladders.grief (capel) a https://w3w.co/prepare.vineyard.eggshell (adfeilion)
Gellir croesi mewn cwch yn dibynnu ar amodau tywydd. Ceir gwybodaeth ac archebu lle yma: https://bardseyboattrips.com/
https://enlli.org/cy/bywyd-ar-enlli/ysbrydolrwydd/
Coflein: https://coflein.gov.uk/cy/safleoedd/11577